Terugblik muZIEum: arbeidsdeskundigen op ontdekking in het donker

Op uitnodiging van de kerngroep Technologisering verzamelden zo’n dertig arbeidsdeskundigen zich dinsdag 1 september bij het muZIEum in Nijmegen, voor een unieke ervaring in het donker. Onder begeleiding van ervaringsdeskundigen ontdekten we hoe het is om blind of slechtziend te zijn en hoe technologie het leven van mensen met een visuele beperking een stuk makkelijker maakt.

Wie het muZIEum binnenkomt, valt het meteen op. De ribbels op de vloer, de relingen die overal doorlopen en de contrasterende stippen op de traptreden. Dit pand is erop ingericht om zonder zicht makkelijk je weg te vinden. Iets wat lang niet overal vanzelfsprekend is, vertelt een van de gidsen. Zelf leidt hij aan maculadegeneratie, waarbij het zicht belemmerd wordt door een grote vlek. ‘Bij gemeentes bijvoorbeeld, moet je vaak je weg vinden door borden te volgen. Of je moet een nummertje trekken, dat vervolgens op een scherm getoond wordt.’ Ook veel werkplekken zijn niet ingesteld op blinde of slechtziende medewerkers, weten de gidsen uit ervaring. Maar het muZIEum dus wel: het belevingsmuseum biedt betaald werk aan meer dan 50 mensen met een visuele aandoening.

Vertrouwen op andere zintuigen

Hoe het is als je niet op je zicht kunt vertrouwen, ervoeren de arbeidsdeskundigen tijdens een expeditie in volledige duisternis. Met een blindengeleidenstok in de hand liepen we door situaties uit het dagelijks leven. Van het verkeer tot een café en een bezoek aan de bioscoop. Dat bleek behoorlijk intensief. ‘Wow, wat was dit inspannend’, was een van de reacties achteraf. Een ander moest in het donker eerst een drempel over: ‘Ik vond het echt angstig.’

Onderweg was er volop gelegenheid om de gidsen vragen te stellen. Zij wezen ons op technologie die hen in het dagelijks leven helpt. Denk aan VoiceOver op de iPhone, audiodescriptie, digitale loepen en apps die helpen bij het reizen met het openbaar vervoer. Opvallend: veel ondersteunende functies zijn tegenwoordig gewoon gratis beschikbaar op een smartphone.

Ook buiten de expeditie draaide de middag om ervaren. In teams voerden de arbeidsdeskundigen opdrachten uit in het donker, bekeken ze door een VR-bril hoe verschillende oogaandoeningen het zicht beïnvloeden en beoordeelden ze websites op toegankelijkheid. Bij een andere opdracht hielp een ziende deelnemer iemand met een visuele beperking om van A naar B te komen.

Daar bleek hoe belangrijk goede communicatie is. De belangrijkste tip van de ervaringsdeskundigen: vraag hoe iemand geholpen wil worden, in plaats van dat zelf in te vullen. Geen enkele visuele beperking is immers hetzelfde en ook de mensen erachter verschillen. Welke gevolgen een beperking heeft, hangt af van iemands vaardigheden, omstandigheden en bijvoorbeeld het moment waarop het zicht achteruitgaat. Wie op latere leeftijd slechtziend wordt, kan bijvoorbeeld te maken krijgen met een proces van verlies en rouw.

Kijk naar wat iemand wél kan

Die boodschap kwam ook terug toen het gesprek op werk kwam. De gidsen vertelden hoe snel soms voor hen wordt bepaald dat bepaald werk niet mogelijk is. Terwijl één taak die lastig uitvoerbaar is, niet automatisch betekent dat een hele functie buiten bereik ligt. Ook ontstond een gesprek over de combinatie van werken en een Wajong-uitkering voor jonge mensen met een visuele beperking en de vraag of het huidige systeem hen voldoende stimuleert om hun mogelijkheden op de arbeidsmarkt te benutten.

Tussendoor wandelden we door Unseen, een fototentoonstelling met werk van blinde en slechtziende fotografen. De foto’s zijn niet alleen te bekijken, maar dankzij reliëf ook te voelen en via audiodescriptie te beluisteren. Ook konden deelnemers zelf een braillemachine uitproberen.

De ervaringen gingen mee naar huis. Een arbeidsdeskundige noemde de middag ‘een verrijking die helpt om je beter in te leven in cliënten’. Een ander wist al precies waar de opgedane kennis terechtkomt: ‘Deze ervaring en de inspiratietool inclusieve technologie ga ik zeker gebruiken in een gesprek met een cliënt met een visuele beperking.’

Misschien was de belangrijkste les uiteindelijk verrassend eenvoudig: kijk niet alleen naar de beperking, maar vooral naar de persoon. Vraag wat iemand nodig heeft en wat iemand kan. Want dat kun je nooit voor een ander invullen.