Kijken naar wat iemand nodig heeft met de capabilitybenadering

Ter gelegenheid van de boeklancering van Capabilities at Work waren Margot Joosen, bijzonder hoogleraar Arbeidsdeskundigheid en Inclusieve Participatie, en Marianne Holleman, directeur van het AKC, te gast bij de Optentia Research Unit van North-West University in Zuid-Afrika. ‘We realiseerden ons weer hoe goed de sociale zekerheid in Nederland in de basis geregeld is.’

Een andere manier van kijken

Margot schreef met collega’s een hoofdstuk over de praktische toepassing van de capabilitybenadering. ‘We geven praktijkvoorbeelden van toepassingen in organisaties om welzijn en duurzame inzetbaarheid te bevorderen. Het gaat er daarbij niet om dat professionals hun werk heel anders gaan doen, maar dat ze ruimte zoeken om anders te kijken. De capabilitybenadering is niet één vaste manier van werken. Er is geen vast stappenplan om te volgen. De manier van kijken kun je in bestaande werkwijzen toepassen.’

Iemands symptomen en aannames over wat iemand met een bepaalde diagnose wel of niet kan, zijn daarbij niet het startpunt. ‘De kracht zit in de ogenschijnlijk eenvoudige vraag: wat is belangrijk voor jou en wat heb je nodig om dat te realiseren? Die vraag geeft de ander zelfinzicht en geeft professionals informatie om passende ondersteuning te bieden. Dat geldt overigens niet alleen voor individuen, maar ook voor een team of organisatie.’

Van theorie naar praktijk

‘Er zijn verschillende manieren om de capabilitybenadering in te zetten’, gaat Margot verder. Voor het boek verzamelde ze zeven praktijkvoorbeelden waarin dat is gedaan. ‘Vanuit verschillende perspectieven, landen en sectoren. Deze voorbeelden laten zien hoe divers de benadering is. Zo is in één casus de Capability Set for Work Questionnaire (CSWQ) gebruikt als hulpmiddel bij het startgesprek met een uitgevallen medewerker. In een andere casus organiseerde een interne arbodienst workshops waarin leidinggevenden onderzochten wat medewerkers belangrijk vinden op het gebied van duurzame inzetbaarheid. Daarna bekeken ze wat ze hun medewerkers aanboden en in hoeverre dat aansluit bij de behoeften.’

Als laatste voorbeeld noemt Margot de hotelsector in Jamaica. Daar werken mensen van verschillende generaties met elkaar samen. ‘In workshops met werknemers is achterhaald wat mensen nodig hebben. Hieruit kwamen verschillen tussen generaties naar voren. Jongere werknemers wilden ondersteuning om carrière te maken en andere rollen op zich te nemen. Oudere werknemers hadden juist behoefte aan verbondenheid binnen het team en mogelijkheden om zo kennis over te dragen. Dit zorgde ervoor dat per generatie een andere aanpak is gekozen.’

Vanuit vertrouwen werken

De capabilitybenadering benadrukt het belang van maatwerk. Margot: ‘Ik zeg vaak: one size doesn’t fit all. Je kunt er niet automatisch van uitgaan dat hetzelfde hulpmiddel voor iedereen met vergelijkbare klachten werkt. Het gaat erom dat die middelen aansluiten bij wat iemand nodig heeft. En daar kom je alleen achter door ernaar te vragen.’

Marianne ziet dat het lastig blijft om maatwerk in de praktijk te brengen. ‘Juist in de dagelijkse praktijk is het de kunst om ruimte te vinden om stil te staan bij wat de ander echt nodig heeft. Daarmee laat je als professional ook zien dat je geïnteresseerd bent in je cliënten. En kun je ze helpen met begrip en acceptatie als iets niet mogelijk is.’ Daarmee sluit de capabilitybenadering goed aan bij cliëntgericht en vanuit vertrouwen werken.

Internationaal onderzoek naar capabilitybenadering

Capabilities at Work is een samenwerking tussen NWU en meerdere Nederlandse onderzoekers en professionals. Margot: ‘We waren met een brede Nederlandse en Vlaamse delegatie uitgenodigd voor de presentatie. Naast ons waren Evelien Brouwers (AWAG), Jac van de Klink, Roland Blonk, Wilmar Schaufeli en Jasper van Assche aanwezig.’ Het boek belicht verschillende thema’s. Zo wordt de toegevoegde waarde van de capabilitybenadering voor inclusief werkgeverschap en leiderschap beschreven. Ook is er uitgebreide aandacht voor de werking van de benadering in verschillende contexten, bijvoorbeeld rondom sociale ongelijkheid en dekolonisatie; thema’s die in het hedendaagse Zuid-Afrika nog steeds zeer actueel zijn.

Rond de boeklancering spraken Marianne en Margot onder meer met onderzoekers, promovendi, professionals en studenten over werk, duurzame inzetbaarheid en de toepassing van de capabilitybenadering. Marianne: ‘We spraken twee professionals die promotieonderzoek gaan doen naar hoe de capabilitybenadering kan bijdragen aan de duurzame inzetbaarheid van onderwijspersoneel. Zij werken als industrial psychologists in een vergelijkbare rol als arbeidsdeskundigen die in Nederland in de letselschade werken.’

Beeld van de sociale zekerheid

Uit de gesprekken met Zuid-Afrikaanse collega’s kregen ze een heel ander beeld van de sociale zekerheid dan ze in Nederland gewend zijn. ‘Je wordt je ook weer bewust van de verschillen die er zijn tussen Nederland en andere landen’, vertelt Margot. ‘Natuurlijk heeft ons systeem van sociale zekerheid zijn uitdagingen en beperkingen, maar in de basis is het een genereus systeem.’ ‘Collega’s in Zuid-Afrika vertelden ons dat werkgevers daar veel minder verantwoordelijkheden hebben voor re-integratie en loondoorbetaling bij ziekte dan in Nederland’, vertelt Marianne. ‘Bovendien is het overheidspensioen zo laag dat mensen toch doorwerken om rond te kunnen komen. Mensen werken eigenlijk door tot ze niet meer kunnen.’

De capabilitybenadering hoeft het werk van de arbeidsdeskundige niet op zijn kop te zetten. De winst zit juist in het anders kijken en vragen. Begin niet bij wat iemand volgens een diagnose of protocol nodig zou moeten hebben, maar onderzoek wat voor deze persoon van waarde is en wat nodig is om dat mogelijk te maken.